Andiongo Muruzabalen Jaurerria. 

Mendigorriaren barrutian daude antzinako jaurerri hau eta bere eremua. 1534an eraiki zen eta hiru etxek osatzen zuten. Egako Granada dukearen jabetza izan zen XIX. menderarte. Gero Mendigorriaren ondasun izatera pasa zen, araubide erkidearen arabera.

Muruzabalen jaurerrian San Emeterio eta Celedonioren Eliza gailentzen da. XIII. mendean eraiki zen estilo pregotikoan eta, ondoren, aro modernoan handitu egin zen. Arku zorrotzaren gainean moztutako armarri bat ageri da. Alde batetik, Nafarroako kateak ditu, bestetik ahuntz bat elkarren aurka ari diren bi lehoiren artean.

Erretaula plateresko bat da elizaren buru. Bertako bataiarria XVI. mendekoa da, eta Olibaren Kristoaren irudi barrokoa XVII. mendekoa.

Mendigorria, zona euskalduna 1578. urtean oraindik.

Iruñeko apezpikutzaren 1587ko dokumentu baten arabera, 563 herritatik 58 eremu erdaldunekoak ziren eta 451 eremu euskaldunekoak, XVI. mende amaieran. Datu hauen arabera, Nafarroako hizkuntza-mapa marraz genezakeen, ekialdetik mendebaldera marra bat eginez. Karkaztelutik hasi eta Santakara eta Pitillasetik jarraituta, iparralderantz igoko litzateke Beire, Erriberri eta Tafallatik eta Artaxoa, Mendigorria eta Oteitzatik Lizarrara iritsiko zen, gero Arabaruntz joaten Aiegi, Iguzkitza, Antzin eta Azedotik.

Mendigorriako markesa.

Fernández de Córdoba jeneralak titulu hau jaso zuen 1835eko uztailaren 16ko batailaren ostean. Izan ere, garaipena lortu zuen karlisten aurrean Mendigorriako terminoan.

Ospitalea.

1847an oraindik zutik mantentzen zen XVIII. mende hasieran irekitako ospitale bat, bere gain zituen zenbait erroldari esker bizi zena. Horrez gain, martxan zeuden hiru olio-errota, bi harriko irin-errota, lau galdarako pattar fabrika eta zenbait ehundegi.

XX. mendeko hogeiko hamarkadan, villa honek bi txokolate fabrika zituen, bi pattar fabrika, hiru olio-errota eta ehundegiaz gain.

Juan Nicolás Luis Abbé.

Frantziako jenerala izan zen, eta Nafarroako gobernadore Independentzia Gerran. 1764ko abuztuaren 26an jaio zen. Frantziako Armadak Italian egindako guduetan parte hartu zuen, Leclerc jeneralaren laguntzailea izan zen eta harekin egon zen Rhineko eta Santo Domingoko kanpainetan. Horrez gain, dibisioko jeneral izan zen 1811an, ohorezko legioko ofizial eta San Luiseko zaldun. Nafarroako Gobernadore gisa, Astrain, Mendigorria eta Larragan 8 etxe arpilatu eta erretzeko agindua eman zuen, zenbait biztanlek ihes egin zutelako. Gainera, zorroztasun handiagoko zigorrak ezarriko zituela egin zuen promes, nafarrak Gobernuari zor zioten obedientziara erakartzeko. 1834ean hil zen.

Baserri, euskal janaria duen jatetxea Montevideon (Uruguay). Kepa Zuazola Castroren jatetxea.

Uruguayra iritsi zen Zuazola familiako lehen kidea haren aita izan zen, Ángel Zuazola Amatriain, Mendigorrian jaioa 1923ko uztailaren 23an. Bizitzako lehen urteak bere amarekin egin zituen, Trinidad Amatriainekin. Donostiako María Cristina hotelean egiten zuen lan amak. Haren anai-arrebak Jesús Teodoro, Pedro, María Concepción eta José izan ziren, azkeneko hau Gipuzkoako hiriburuan jaioa. Bere aita Mendigorrian lan egiten geratu zen, nekazaria baitzen.

Vizconde de Castelbón.

Mateo de Castelbón, Noalleseko Jauna, bere etsai amorratu Gastón Febo, Foixeko Kondea, etsai amorratuaren oinordeko izan zen, hura oinordekorik gabe hil zenean. Gastón oinordekotza hau ekiditen saiatu zen edozein modutan, eta bere seme ez-legitimoa oinordekotzat jartzen saiatu zen, baina bere menpekoek aurka egin zioten. Gero, bere estatuak Frantziako erregeari eman zizkion, baina horrekin ere ez zuen ekidin bere iloba Mateok gobernatzea. Mateo Nafarroako errege Carlos II.-rekin joan zen Gaztelako gerrara. Erregeari emandako laguntzengatik honek Cascante eta Mendigorria villak eman zizkion.

Juan Ezpeleta. Nafarroako zaldun honek Mendigorriko zerga-saria, eskubideak eta jurisdikzioa jaso zituen Carlos II. erregearengandik.

Mendigorriko gudua. Tomás Zumalakarregi jenerala Bilboko setioan hiltzean (1835eko ekainean), Carlos María Isidro jaunak ondorengo bat izendatzeko beharra ikusi zuen. Azkenean, Vicente González Moreno jenerala izan zen izendatua. Bere aurrekariak baino dohai gutxiagorekin, akaso, jeneral honek sitioa kendu behar izan zuen, eta Esparterok eta Latrek zuzendutako liberalen aurrean amore eman. González Morenori harrera hotza egin zioten bere tropek. Merituak egin behar izan zituen haien konfidantza osoa irabazteko.

Bando isabelinoan edo liberalean, armadako buru berri bat izendatu zuten: Luis Fernández de Córdova jeneral eta diplomatikoa. Bi jeneral horiek izan ziren Mendigorria inguruan 1835eko ekainaren 16an egin zen guduaren protagonistak. González Morenok ahal bezainbeste indar bildu zuen (18.000 gizon inguru) eta Artaxoa eta Larragara bideratu zituen. Baina erretaguardia utzi zuen Obanosetik gertu, eta gainera, badaezpada kanpainak arrakastarik ez bazuen, Mendigorriatik Ziraukirako bidea babestu zuen. Konfidantza handia izango zuen, bere erregeari Mendigorrian eman baitzion ostatu guduak iraun bitartean. Fernández de Córdova Esparteroren dibisioekin abiatu zen, Santiago eta Froilan Méndez Vigo eta Gurrearekin batera. Karlistak erasotu zituen, Corona mendiaren lepoa hartu eta González Morenoren ezkerraldeko tropa  ekidinez.

Erdialdean borroka gogorragoa izan zen, baina liberalak gailendu ziren eta karlistek atzera egin behar izan zuten. Galera handiak izan zituzten bi bandoek. Karlisten ihesaldia oso zalapartatsua izan zen Ziraukirekin lotzen zituen zubian zehar. Azkenean, Carlos erregeak Moreno jeneralari eta bere laguntzaile Villarreali esker egin ahal izan zuen alde tropen gehiengoarekin, hauek liberalek aurrera egitea ekidin baitzuten. Villarrealek Arabako dibisioarekin babestu zuen zubia erregea eta bere soldaduak pasa bitartean. Liberalek, harrigarriki, ez zuten momentua aprobetxatu, eta etsaiak jazartzeari utzi zioten.

Fernández de Córdova jeneralak Mendigorriako markesaren titulua jaso zuen gudu hau dela eta. Madrilera idatzi zuen, parrafo batean gertaturiko guztiaren garrantzia laburbilduz: “Atzo sei hilabeteko bizitza irabazi genuen; termino honetan gure etsaiak aurretik zituzten mugetan mantenduko ditugu”.

Karlistek alde egiteak lasaitasuna eman zien kristinatarrei. Amarillaseko Markesak honakoa aipatzen du:

“Garaipen honekin Armadaren morala berrezarrita, eta horri garrantzia emanda, askatasun gehiagorekin lan egin ahal izan nuen jarraitu beharreko gerra-sistemari dagokionez. Uztailaren 23an bitarteko Jeneral Jefeari Errege Agindu bat bidali nion, etsaia bere gordeleku eta mendiko posizio menderaezinetan erasotzeari utz ziezaion.

Paraje irekietan komenigarriki jar zedila eskatu nion, arreta merezi zuten eta mehatxaturik zeuden puntuak laguntzera joan ahal izateko. Eta eskatu nion aukera guztiak aprobetxa zitzala matxinatuei eraso egiteko, arma guztiek abantailarekin funtziona dezaketen eremuetan, horrela bere nagusitasuna berreskuratzeko, gure diziplinaren nagusitasuna.

Kontserbatzea komeni diren puntu fuerteak kainoari erresistenteago egitea, dagoen lehenengo aukera Agurain berreskuratzeko aprobetxatzea, eta arduraz hura fortifikatzea.

Argeleko Legioa Irunberrira destinatzea, handik operazioa abiarazten ahal baizuten. Azkenik eskatzen nion ahalik eta gehien indartu zezala diziplina, martxa eta guduetan gorde beharreko isiltasuna, eta antzerako beste zenbait prebentzio, bere jatorrian hain ederra eta diziplinatua zen tropa-gorputz hori berrabiarazteko, aurreko Jeneralek gaizki eta arduragabekeriaz norabidetu izanagik gainbehera etorria baitzen.”

Errepublikaren amaiera eta gerra.

Ezkerreko antolakunde bakarra Partido Republicano Radical deiturikoa izan zen, 1934ean sortua. «1936.» informeak dioen bezala, Mendigorria salbuespena izan zen Nafarroan, bere zentzuzko humanitate eta zibismoarengatik. Ez zen atxilotze eta hilketa biolentorik egon, herriko eskuindarei eta Juan M. Espinal parrokoari esker. Gainera, Celestino Lator zinegotzi errepublikarra ez zen kargugabetua izan, 1938an Udal-plenoa aldatu zen arte.